ميزان و علم منطق نيز گويند - به حكمت و كلام اصيل اسلامى است كه در افتتاح كتب حكمت و كلام يكدوره دانش ترازو را كه ميزان استدلال است تحرير مىكردند و پس از آن علم حكمت و كلام را چنان‌كه باز اشارات و شفاى شيخ در قسم حكمت و مطالع و تجريد و تهذيب در كلام و بسيارى از كتب و رسائل ديگر در هر دو قسم بر مدعاى ما شاهد عادل‌اند . اگر طبيب در تشريح ماهر نباشد چگونه مىتواند تشخيص مرض دهد و طبابت كند ؟ ! و به حقيقت طبيبى كه تشريح نداند محال است كه بتواند تشخيص هرگونه مرض دهد و از عهده علاج آن برآيد . معالجه امراض بدون معرفت به علم تشريح ظنى مىباشد نه يقينى . طبيبى كه تشريح نداند حالت او در معالجه معلوم است كه چه خواهد بود ؟ بقول متين ابو الحسن على بن ربن طبرى : الطبيب الجاهل مستحث الموت « 1 » ، يعنى : پزشك نادان برانگيزاننده مرگ بيمار است . به مثل يك چشم پزشك اگر از تركيب جهاز چشم به‌خوبى آگاه نباشد نحوه معالجت او مر چشم بيمار را به چه صورت بايد بوده باشد ؟ ! مىدانيم كه تركيب ارگانيكى اعضاء و جوارح هر يك از دستگاههاى پيكر شگفت انسانى به صنعى آن‌چنان شايسته و بايسته آراسته و پيراسته است كه اگر مثلا به اندازه يك ميكرون خلل و انحراف و ناهنجارى در عدسه چشم پديد آيد يا چشم از بينايى بماند و يا از درست بينى باز ايستد و كاژ گردد . همان‌گونه كه قوه باصره براى انسان از جميع حواس پنجگانه ظاهر الزم و اوجب است و جهاز چشم مر او را آلت است و به تعبير لطيف على بن ربن طبرى در

--> ( 1 ) . عيون الانباء فى طبقات الاطباء تأليف ابن ابى أصيبعه ، ج 2 ، ص 342 ، ط بيروت .